# ISCHEMIA-EXTEND: na elf jaar en 1.071 sterfgevallen geeft een invasieve strategie bij stabiel coronairlijden met matige tot ernstige ischemie geen langere overleving dan medicatie alleen, ook niet bij gevorderde nierziekte *geplaatst 2026-11-07 · Algemeen · JAMA (ISCHEMIA-EXTEND) en Circulation (ISCHEMIA-CKD EXTEND) · doi 10.1001/jama.2026.20375 · https://hartvaat.nl/2026/11/07/ischemia-extend-na-elf-jaar-en-1-071-sterfgevallen-geeft-een-invasieve-strategie/* Chicago, zondag 8 november. De vraag of een katheter of een bypass een patiënt met stabiel coronairlijden langer laat leven, is nu zo ver uitgezocht als een gerandomiseerde studie kan komen. ISCHEMIA-EXTEND volgde de 5.179 deelnemers van ISCHEMIA tot dertien jaar na randomisatie en telde 1.071 sterfgevallen: geen verschil. De zusterstudie ISCHEMIA-CKD EXTEND, bij 777 patiënten met gevorderde nierziekte, komt op hetzelfde uit. Judith Hochman (NYU Langone) presenteerde beide zaterdag in dezelfde sessie als de [25-jaarsuitkomsten van COURAGE](article:aha26-live-courage-25); de artikelen verschenen in JAMA en Circulation. ## De studie ISCHEMIA randomiseerde vanaf augustus 2012 in 320 centra in 37 landen patiënten met chronisch coronairlijden, matige of ernstige ischemie bij stresstesten, een ejectiefractie van 35 procent of hoger en geen hoofdstamstenose naar een initieel invasieve strategie (coronairangiografie en revascularisatie waar mogelijk, bovenop optimale medicamenteuze therapie) of een conservatieve strategie (medicatie alleen, invasief bij falen daarvan). De hoofdstudie (NEJM 2020, mediaan 3,2 jaar) vond geen verschil in het primaire eindpunt; de eerste verlenging (2022, mediaan 5,7 jaar) evenmin in sterfte. Voor EXTEND werd de vitale status tot december 2025 nagegaan via de centra, dossiers en sterfteregisters; 96 procent van de deelnemers kon worden gevolgd. De deelnemers waren bij inclusie mediaan 64 jaar, 23 procent was vrouw, 42 procent had diabetes en de ejectiefractie was mediaan 60 procent. Het primaire eindpunt was sterfte door alle oorzaken, met cardiovasculaire en niet-cardiovasculaire sterfte als secundaire eindpunten, geanalyseerd met Cox- en Fine-Gray-modellen, bayesiaans en als verschil in gemiddelde overlevingstijd (RMST). ## De uitkomsten - Follow-up mediaan 9 jaar (maximaal 13,4); 1.071 sterfgevallen, waarvan 672 cardiovasculair, 359 niet-cardiovasculair en 40 niet te classificeren. - Sterfte door alle oorzaken na 11 jaar: 25,8 procent invasief tegen 26,9 procent conservatief; verschil min 1,0 procentpunt (95%-BI min 4,2 tot 2,1), gecorrigeerde hazard ratio 0,97 (0,86 tot 1,09). De bayesiaanse kans op een overlevingswinst van meer dan 1 procentpunt met de invasieve strategie: 18 procent. - Cardiovasculaire sterfte: 15,8 tegen 17,1 procent, HR 0,88 (0,75 tot 1,02). Niet-cardiovasculaire sterfte: 9,1 tegen 8,1 procent, HR 1,18 (0,96 tot 1,45). De twee bewegen tegen elkaar in en heffen elkaar op. - Gemiddelde overlevingstijd over 11 jaar: 14 dagen langer met de invasieve strategie (min 41 tot 70). - ISCHEMIA-CKD EXTEND (777 patiënten met een eGFR onder 30 of dialyse, 388 invasief, 389 conservatief): mediaan 8 jaar, 429 doden (55 procent). Sterfte 57,4 tegen 56,8 procent, HR 1,05 (0,87 tot 1,28); cardiovasculaire sterfte 40,3 tegen 38,4 procent, HR 1,06 (0,84 tot 1,34); RMST min 99 dagen (min 245 tot 46) voor de invasieve groep. ## Duiding De eerste ISCHEMIA-verlenging liet in 2022 een lagere cardiovasculaire sterfte zien bij de invasieve groep, gecompenseerd door een hogere niet-cardiovasculaire sterfte, en dat patroon blijft nu, na dubbel zoveel sterfgevallen, bestaan zonder significant te worden. De auteurs noemen het een nuluitkomst voor de vraag die ertoe doet: leven. De kritiek op ISCHEMIA is bekend en blijft gelden: ruim een op de vijf patiënten in de conservatieve groep onderging in de eerste jaren alsnog revascularisatie, hoofdstamziekte was uitgesloten, en patiënten met ernstige klachten of een lage ejectiefractie zaten er niet in. Daar staat tegenover dat de populatie met matige tot ernstige ischemie juist de groep was waarvan men winst verwachtte. In het bayesiaanse perspectief is de kans dat de invasieve strategie meer dan één op de honderd patiënten extra in leven houdt, 18 procent; de kans dat zij er meer dan één kost, is ongeveer even klein. Bij gevorderde nierziekte, waar de procedures zelf risico's meebrengen en de sterfte 55 procent in acht jaar bedroeg, wijst de puntschatting zelfs de andere kant op. Samen met COURAGE na 25 jaar in dezelfde sessie is het beeld compleet: bij stabiel coronairlijden koopt revascularisatie klachtenverlichting, geen tijd. ## Voor de praktijk Voor de cardioloog verandert er niets aan de richtlijn, maar wel aan het gesprek: wie een patiënt met stabiele angina en een positieve stresstest een PCI aanbiedt, doet dat voor de klachten en de kwaliteit van leven, en kan nu met dertien jaar data zeggen dat uitstel geen levensjaren kost. Voor de huisarts en de internist is dat een geruststelling bij de patiënt die liever eerst medicatie en leefstijl probeert, en een argument om bij gevorderde nierziekte terughoudend te zijn met diagnostiek die alleen tot revascularisatie leidt. Eerder beschreven wij de [anginatrajecten in ISCHEMIA](article:0580f9d1c86d), die het symptoomvoordeel van de invasieve strategie laten zien, en de [eerste verlenging](article:eece633bcb74). ## Lees ook - [Initieel invasief of conservatief bij stabiel coronairlijden: NEJM ISCHEMIA](article:3542a7e7eaab) - [Management van coronairlijden bij gevorderde nierziekte: NEJM ISCHEMIA-CKD](article:7222dee124db) - [COURAGE na 25 jaar: een PCI vooraf bovenop optimale medicatie geeft geen lagere sterfte](article:aha26-live-courage-25) - [Alle AHA 2026-berichten op onze congrespagina](/congres/aha-2026/) ## English: ISCHEMIA-EXTEND: after eleven years and 1,071 deaths an invasive strategy in stable coronary disease with moderate to severe ischaemia gives no longer survival than medical therapy alone, not even in advanced kidney disease Presented in FS.01 at AHA 2026 (Saturday 7 November, Judith Hochman, NYU Langone) with simultaneous publication in JAMA (ISCHEMIA-EXTEND) and Circulation (ISCHEMIA-CKD EXTEND). ISCHEMIA-EXTEND followed the 5,179 participants of ISCHEMIA (chronic coronary disease, moderate or severe ischaemia, LVEF 35 percent or more, no left main disease; 320 sites in 37 countries, randomised from August 2012) for vital status through December 2025: median 9 years, maximum 13.4; 1,071 deaths (672 cardiovascular, 359 non-cardiovascular, 40 unclassified). All-cause mortality at 11 years 25.8 percent invasive versus 26.9 percent conservative, difference minus 1.0 percentage point (95 percent CI minus 4.2 to 2.1), adjusted HR 0.97 (0.86 to 1.09); Bayesian probability of a survival benefit of more than 1 percentage point 18 percent. Cardiovascular mortality 15.8 versus 17.1 percent, HR 0.88 (0.75 to 1.02); non-cardiovascular mortality 9.1 versus 8.1 percent, HR 1.18 (0.96 to 1.45); restricted mean survival time difference 14 days (minus 41 to 70). ISCHEMIA-CKD EXTEND: 777 participants with advanced CKD (eGFR below 30 or dialysis), median 8 years, 429 deaths (55 percent); all-cause mortality 57.4 versus 56.8 percent, adjusted HR 1.05 (0.87 to 1.28), cardiovascular mortality 40.3 versus 38.4 percent, HR 1.06 (0.84 to 1.34); RMST difference minus 99 days (minus 245 to 46). Together with COURAGE at 25 years (JAMA, same session): revascularisation in stable disease is for symptoms, not for survival. Auteurs: Hochman JS, Anthopolos R, Reynolds HR, et al.; Maron DJ; ISCHEMIA-EXTEND Research Group. ISCHEMIA-CKD EXTEND: Bangalore S, et al. Circulation, doi 10.1161/CIRCULATIONAHA.126.083858 --- Bron: JAMA (ISCHEMIA-EXTEND) en Circulation (ISCHEMIA-CKD EXTEND), https://doi.org/10.1001/jama.2026.20375. Bijgewerkt 2026-11-08T17:24:13Z. Citeer vrij, met bronvermelding en een link naar hartvaat.nl (de url van het record). Samenvattingen zijn redactioneel werk van HartVaat; de oorspronkelijke publicaties blijven van hun uitgevers (doi). Geen medisch advies.