# Angiotensine-II-receptorblokkers (ARB) bij hartfalen

*Hartfalen · Geneesmiddel · https://hartvaat.nl/kennis/hartfalen/arb-bij-hartfalen/*

Angiotensine-II-receptorblokkers (ARB's) blokkeren de AT1-receptor direct en bieden vergelijkbare RAAS-remming als ACE-remmers zonder bradykinine-accumulatie, waardoor hoest zeldzamer is. In de ESC 2021 richtlijn zijn ARB's een alternatief voor ACE-remmers bij HFrEF wanneer ACE-remmers niet worden verdragen. De combinatie ACE-remmer + ARB wordt afgeraden vanwege bijwerkingen.

## Kernbegrippen

- **ARB (sartaan)**: Angiotensine-II-receptorblokker: blokkeert AT1-receptor direct; vergelijkbare RAAS-remming als ACE-remmer, minder hoest.
- **CHARM-Alternative (2003)**: RCT candesartan vs. placebo bij ACE-remmer-intolerantie: significant lagere hartfalenopname en CV-mortaliteit.
- **Val-HeFT (2001)**: RCT valsartan als toevoeging aan conventionele therapie: reductie in hartfalenopname, niet in totale mortaliteit.
- **Dubbele RAAS-blokkade**: Combinatie ACE-remmer + ARB: niet aanbevolen (ESC 2021) vanwege verhoogd risico op hypotensie, hyperkaliëmie en nierfunctiestoornissen.
- **Candesartan**: Meest bestudeerde ARB bij hartfalen (CHARM-programma); doeldosis 32 mg 1dd; geregistreerd voor HFrEF.

## Werkingsmechanisme

ARB's binden selectief aan de angiotensine-II type 1 (AT1) receptor en blokkeren zo de effecten van angiotensine II: vasoconstrictie, aldosteronsecretie en sympatische activering worden geremd. In tegenstelling tot ACE-remmers wordt bradykinine niet geaccumuleerd, waardoor hoest als bijwerking nauwelijks optreedt (<1% vs. 10–15%).

## Klinische evidence

CHARM-programma (2003) met candesartan: CHARM-Alternative (ACE-remmer-intolerantie) — significant lagere primaire eindpunt (CV-dood + hartfalenopname); CHARM-Added (op ACE-remmer) — aanvullend voordeel in hartfalenopname maar meer bijwerkingen; CHARM-Preserved (HFpEF) — geen significante mortaliteitsreductie. Val-HeFT (2001): valsartan reduceerde hartfalenopname maar niet totale mortaliteit bij patiënten al op ACE-remmer.

## Indicaties (ESC 2021)

Klasse I: bij HFrEF-patiënten die een ACE-remmer niet verdragen (met name hoest of angio-oedeem — cave: angio-oedeem bij ACE-remmer verhoogt risico op angio-oedeem bij ARB ook, zij het lager). Klasse III (contra-indicatie): combinatie met ACE-remmer en/of ARNI vanwege verhoogd bijwerkingenrisico.

## Beschikbare middelen en dosering

- Candesartan: start 4–8 mg 1dd, doel 32 mg 1dd.
- Valsartan: start 40 mg 2dd, doel 160 mg 2dd.
- Losartan: start 12,5–25 mg 1dd, doel 150 mg 1dd (ELITE-II: niet superieur aan captopril).

## Bijwerkingen en monitoring

Vergelijkbaar met ACE-remmers voor hypotensie, hyperkaliëmie en nierfunctieverslechtering. Geen hoestinductie. Controleer elektrolyten en kreatinine na iedere dosiswijziging, na 1–2 weken en bij elke interkurrente ziekte (dehydratie).

## Nieuwste evidence op hartvaat.nl

- 2026-02-23 [ARNI verbetert kwaliteit van leven en vermindert ziekenhuisopnames bij hartfalen](https://hartvaat.nl/2026/02/23/arni-verbetert-kwaliteit-van-leven-en-vermindert-ziekenhuisopnames-bij-hartfalen/)
- 2026-02-03 [Intraveneus ijzer bij hartfalen met ijzertekort: meta-analyse met trial-sequentiële analyse](https://hartvaat.nl/2026/02/03/intraveneus-ijzer-bij-hartfalen-met-ijzertekort-meta-analyse-met-trial-sequentie/)
- 2023-12-21 [IV ferricarboxymaltose bij hartfalen met ijzerdeficiëntie: IPD meta-analyse](https://hartvaat.nl/2023/12/21/iv-ferricarboxymaltose-bij-hartfalen-met-ijzerdeficientie-ipd-meta-analyse/)
- 2021-01-19 [Stoppen versus doorgaan met ACE-remmers/ARB's bij gehospitaliseerde patiënten: JAMA REPLACE-COVID](https://hartvaat.nl/2021/01/19/stoppen-versus-doorgaan-met-ace-remmers-arb-s-bij-gehospitaliseerde-patienten-ja/)

## Bronnen

- CHARM-Alternative — Lancet 2003 https://doi.org/10.1016/S0140-6736(03)14284-5
- ESC 2021 Guidelines for Heart Failure https://doi.org/10.1093/eurheartj/ehab368
- Farmacotherapeutisch Kompas — Angiotensine-II-antagonisten https://www.farmacotherapeutischkompas.nl/bladeren/preparaatteksten/c/candesartan

---
Kennispagina, stand 2026-03-12. Citeer vrij, met bronvermelding en een link naar hartvaat.nl (de url van het record). Samenvattingen zijn redactioneel werk van HartVaat; de oorspronkelijke publicaties blijven van hun uitgevers (doi). Geen medisch advies.