# Palliatief beleid bij eindstadium hartfalen *Hartfalen · Praktijk · https://hartvaat.nl/kennis/hartfalen/palliatief-hartfalen/* Eindstadium hartfalen (stadium D, NYHA IV) vraagt om een palliatieve benadering waarbij symptoomcontrole, kwaliteit van leven en patiëntwaarden centraal staan. Het bespreken van reanimatiewensen, ICD-deactivatie en het verminderen van belastende interventies zijn essentiële onderdelen van goede zorg. Vroege integratie van palliatieve zorg verbetert de kwaliteit van leven zonder de overleving te benadelen. ## Kernbegrippen - **Eindstadium hartfalen**: ACC/AHA stadium D: symptomatisch hartfalen ondanks maximale therapie; herhaalde opnames, LVAD of harttransplantatie niet haalbaar; prognose maanden. - **ICD-deactivatie**: Uitschakelen van de ICD-schokfunctie bij patiënten in de stervensfase; legitiem en ethisch bij wilsbekwame patiënt; voorkomt ongewenste schokken. - **Gedeelde besluitvorming**: Shared decision-making: arts en patiënt bepalen samen het behandelplan op basis van medische feiten en patiëntwaarden; essentieel in palliatieve fase. - **Dyspneu bij eindstadium HF**: Behandel met opiaten (laaggedoseerd morfine oraal/s.c.); opiaten verlichten dyspneu-beleving zonder bewezen levensverkorting bij palliatieve patiënten. - **Diuretica in de palliatieve fase**: Continueer diuretica voor symptoomcontrole ook in de stervensfase; subcutane toediening bij gestoorde resorptie. ## Herkennen van de palliatieve fase Signalen dat een patiënt de palliatieve fase nadert: herhaalde (≥3) ziekenhuisopnames voor hartfalen in het afgelopen jaar, persisterende NYHA IV-klachten ondanks optimale therapie, LVAD of transplantatie niet haalbaar of niet gewenst, prognostische biomarkers (NT-proBNP >2000 pg/mL, lage natriëmie), klinische achteruitgang bij elke opname. Gebruik de 'surprise question': 'Zou ik verbaasd zijn als deze patiënt binnen 12 maanden overlijdt?' — zo nee: overweeg proactieve palliatieve planning. ## Symptoomcontrole - Dyspneu: opiaten zijn effectief (morfine 2,5–5 mg oraal p.r.n., of s.c. bij slechte resorptie). Anxiolytica (lorazepam, midazolam) bij refractaire angstige dyspneu. Zuurstof alleen bij bewezen hypoxemie. - Oedeem: continueer diuretica in hoogste getolereerde dosis; overweeg s.c. furosemide indien oraal niet meer werkt. - Pijn: opiaten; NSAID's vermijden (vochtretentie, nierfunctie, interactie met hartfalen). - Angst en depressie: frequent bij eindstadium HF; laagdrempelig behandelen; palliatief psychosociaal team. ## ICD-deactivatie Bij patiënten met ICD die de stervensfase naderen: bespreek ICD-deactivatie ruim van tevoren, niet in crisis. ICD-schokken in de stervensfase zijn belastend voor patiënt, mantelzorger en hulpverleners. Deactivatie van de schokfunctie is ethisch en juridisch geaccepteerd bij wilsbekwame patiënt of vertegenwoordiger. Pacemaking-functie kan apart worden gecontinueerd indien pacemakerafhankelijk. ## Communicatie en advance care planning Bespreek: reanimatiewensen, ziekenhuisopnamewensen, thuisoverlijden, levensdoelen. Leg vast in Schriftelijke wilsverklaring en WGBO-dossier. Betrek de huisarts vroegtijdig: hij of zij begeleidt veelal het thuisoverlijden. Verwijs bij behoefte naar palliatief team of hospice. ## Nieuwste evidence op hartvaat.nl - 2026-09-19 [Cardiale en neurologische betrokkenheid bij ATTR-amyloïdose — overzicht](https://hartvaat.nl/2026/10/01/cardiale-en-neurologische-betrokkenheid-bij-attr-amyloidose-overzicht/) - 2026-09-18 [Richtlijntherapie hartfalen blijft onderbenut bij patiënten met HIV](https://hartvaat.nl/2026/12/31/richtlijntherapie-hartfalen-blijft-onderbenut-bij-patienten-met-hiv/) - 2026-09-09 [Gestructureerd arts-verpleegkundig nazorgtraject verbetert zorgkwaliteit en medicatie-adherentie na hartinfarct of hartfalen](https://hartvaat.nl/2026/09/01/gestructureerd-arts-verpleegkundig-nazorgtraject-verbetert-zorgkwaliteit-en-medi/) - 2026-09-09 [HIF-PHI's geen verhoogd risico op hartfalenopname vergeleken met ESA's — claimsstudie](https://hartvaat.nl/2026/09/01/hif-phi-s-geen-verhoogd-risico-op-hartfalenopname-vergeleken-met-esa-s-claimsstu/) - 2026-09-02 [Microvasculaire dysfunctie bij HFpEF: pathofysiologie en behandelopties](https://hartvaat.nl/2026/08/26/microvasculaire-dysfunctie-bij-hfpef-pathofysiologie-en-behandelopties/) - 2026-08-30 [TRIC-I-HF: transcatheter tricuspidalisklepherstel bovenop medicatie verlaagt sterfte of hartfalenopname na drie jaar met 60 procent bij ernstige tricuspidalisinsufficiëntie](https://hartvaat.nl/2026/08/30/tric-i-hf-transcatheter-tricuspidalisklepherstel-bovenop-medicatie-verlaagt-ster/) - 2026-08-26 [Tafamidis bij ATTR-cardiomyopathie kosteffectiviteit onder de maat in vier Europese landen](https://hartvaat.nl/2026/08/18/tafamidis-bij-attr-cardiomyopathie-kosteffectiviteit-onder-de-maat-in-vier-europ/) - 2026-08-11 [Vutrisiran remt TTR en vermindert valrisico bij ATTR-cardiomyopathie — meta-analyse](https://hartvaat.nl/2026/06/30/vutrisiran-remt-ttr-en-vermindert-valrisico-bij-attr-cardiomyopathie-meta-analys/) - 2026-08-10 [Longultrasongrafie onthult subklinische longcongestie bij stabiele HFpEF in de huisartspraktijk](https://hartvaat.nl/2026/06/11/longultrasongrafie-onthult-subklinische-longcongestie-bij-stabiele-hfpef-in-de-h/) - 2026-08-04 [Frailte versnelt hartfalenprogressie en vermindert therapietolerantie](https://hartvaat.nl/2026/06/27/frailte-versnelt-hartfalenprogressie-en-vermindert-therapietolerantie/) - 2026-07-31 [Grote variatie in diureticabeleid en zeldzame natriummeting bij acuut hartfalen](https://hartvaat.nl/2026/05/05/grote-variatie-in-diureticabeleid-en-zeldzame-natriummeting-bij-acuut-hartfalen/) - 2026-07-30 [Off-label dosering van sacubitril-valsartan wijdverspreid in de praktijk](https://hartvaat.nl/2026/05/05/off-label-dosering-van-sacubitril-valsartan-wijdverspreid-in-de-praktijk/) - 2026-06-25 [UF-CARE-trial: ultrafiltratie bij type-2 cardiorenaal syndroom geen significante winst (kleine, onderpowered RCT)](https://hartvaat.nl/2026/05/09/uf-care-trial-ultrafiltratie-bij-type-2-cardiorenaal-syndroom-geen-significante-/) - 2026-05-15 [Wereldwijde HF-registry: FEV1 is een onafhankelijke prognostische factor — pleidooi voor routine-spirometrie bij hartfalen](https://hartvaat.nl/2026/05/13/wereldwijde-hf-registry-fev1-is-een-onafhankelijke-prognostische-factor-pleidooi/) - 2026-05-11 [UF-CARE: ultrafiltratie bij type-2 cardiorenaal syndroom mist primair eindpunt in kleine Franse RCT](https://hartvaat.nl/2026/05/09/uf-care-ultrafiltratie-bij-type-2-cardiorenaal-syndroom-mist-primair-eindpunt-in/) - 2026-04-08 [Kwaliteit van hartfalenzorg bij Aziatische patiënten in de VS](https://hartvaat.nl/2025/01/01/kwaliteit-van-hartfalenzorg-bij-aziatische-patienten-in-de-vs/) - 2026-04-07 [Stand van zaken: palliatieve zorg bij hartfalen](https://hartvaat.nl/2026/03/02/stand-van-zaken-palliatieve-zorg-bij-hartfalen/) - 2026-03-23 [Residuele linker-atriale v-golf voorspelt de uitkomst van mitralisklep-edge-to-edge-reparatie](https://hartvaat.nl/2026/03/23/residuele-linker-atriale-v-golf-voorspelt-de-uitkomst-van-mitralisklep-edge-to-e/) - 2026-03-21 [Laminopathieën: natuurlijk beloop en voorspelmodel voor hartfalen](https://hartvaat.nl/2026/03/06/laminopathieen-natuurlijk-beloop-en-voorspelmodel-voor-hartfalen/) - 2026-03-16 [Natrium-HF-subanalyse: natriuretische peptiden lopen achter op de klinische ontstuwing bij hartfalen](https://hartvaat.nl/2026/03/16/natrium-hf-subanalyse-natriuretische-peptiden-lopen-achter-op-de-klinische-ontst/) - 2026-03-13 [Aficamten versus metoprolol: betere levenskwaliteit bij obstructieve HCM](https://hartvaat.nl/2025/01/01/aficamten-versus-metoprolol-betere-levenskwaliteit-bij-obstructieve-hcm/) - 2026-03-05 [EMPATHY: hartfalentherapie bij patiënten met gevorderde kanker en palliatieve zorg](https://hartvaat.nl/2026/03/05/empathy-hartfalentherapie-bij-patienten-met-gevorderde-kanker-en-palliatieve-zor/) - 2026-03-02 [LVAD versus harttransplantatie bij hartfalen: Finse kosten en uitkomsten](https://hartvaat.nl/2026/02/25/lvad-versus-harttransplantatie-bij-hartfalen-finse-kosten-en-uitkomsten/) - 2026-02-23 [Telehealth verbetert zelfzorg bij kwetsbare hartfalenpatiënten](https://hartvaat.nl/2026/02/23/telehealth-verbetert-zelfzorg-bij-kwetsbare-hartfalenpatienten/) - 2026-02-03 [Levosimendan-infusies en klinisch beloop bij hartfalen: LEVO-D resultaten](https://hartvaat.nl/2026/02/03/levosimendan-infusies-en-klinisch-beloop-bij-hartfalen-levo-d-resultaten/) - 2026-02-01 [Praktische overwegingen bij vericiguat voor oudere patiënten met hartfalen](https://hartvaat.nl/2026/02/01/praktische-overwegingen-bij-vericiguat-voor-oudere-patienten-met-hartfalen/) - 2025-12-01 [Re-PERFUSE: relaxinereceptoragonist en renale perfusie bij HFrEF — fase 1b](https://hartvaat.nl/2025/12/01/re-perfuse-relaxinereceptoragonist-en-renale-perfusie-bij-hfref-fase-1b/) - 2025-12-01 [Hartrevalidatie en kwaliteit van leven bij HFpEF: meta-analyse](https://hartvaat.nl/2025/12/01/hartrevalidatie-en-kwaliteit-van-leven-bij-hfpef-meta-analyse/) - 2025-10-01 [Gepersonaliseerde versnelde pacing bij HFpEF: klinische uitkomsten](https://hartvaat.nl/2025/10/01/gepersonaliseerde-versnelde-pacing-bij-hfpef-klinische-uitkomsten/) - 2025-10-01 [HEART Camp Connect: beweegadherentie bij HFpEF-patiënten](https://hartvaat.nl/2025/10/01/heart-camp-connect-beweegadherentie-bij-hfpef-patienten/) ## Bronnen - ESC 2021 Guidelines for Heart Failure https://doi.org/10.1093/eurheartj/ehab368 - NHG-Standaard Hartfalen https://richtlijnen.nhg.org/standaarden/hartfalen --- Kennispagina, stand 2026-03-12. Citeer vrij, met bronvermelding en een link naar hartvaat.nl (de url van het record). Samenvattingen zijn redactioneel werk van HartVaat; de oorspronkelijke publicaties blijven van hun uitgevers (doi). Geen medisch advies.