# Psychosociale risicofactoren: stress, depressie en sociaaleconomische status

*Preventie & Risicoschatting · Praktijk · https://hartvaat.nl/kennis/preventie/psychosociale-risicofactoren-hart/*

Psychosociale factoren — depressie, angst, chronische stress, sociale isolatie en lage sociaaleconomische status — zijn onafhankelijke cardiovasculaire risicofactoren die de prognose na hartziekte verslechteren. ESC 2021 erkent deze factoren als risicoversterkers die de SCORE2-risicocategorie kunnen opwaarderen.

## Kernbegrippen

- **Depressie en CV-risico**: Depressie verhoogt het risico op coronairlijden met 60-80% en verdubbelt de mortaliteit na MI; verklaard door neurohormonale dysregulatie, inflammatie en verminderde therapietrouw.
- **Werk-gerelateerde stress**: Job strain (hoge eisen, lage controle) verhoogt CV-risico met 23%; shift work en lange werkdagen geven additioneel risico door cortisolontregeling en slaapstoornissen.
- **Sociale isolatie en eenzaamheid**: Sociaal geïsoleerde personen hebben 30% hogere cardiovasculaire mortaliteit; vergelijkbaar met roken 15 sigaretten/dag; verklaard door HPA-as-activering en verminderd zelfzorggedrag.
- **Sociaaleconomische status (SES)**: Laag opleidingsniveau, lage inkomen en slechte wijk correleren sterk met hogere CV-ziektelast; verklaard door ongezondere leefstijl, mindere toegang tot zorg en chronische stress.
- **Type D-persoonlijkheid**: Neiging tot negatief affect + sociale inhibitie; geassocieerd met slechtere CV-prognose na MI en hartfalen; verhoogde cortisol- en inflammatiemarkers.

## Mechanismen

Psychosociale stress activeert de hypothalamus-hypofyse-bijnieras (HPA) en het sympathische zenuwstelsel. Chronisch verhoogde cortisol- en catecholaminespiegels bevorderen hypertensie, insulineresistentie, dyslipidemie en pro-inflammatoire cytokineproductie (IL-6, TNF-α). Depressie gaat gepaard met platelet-hyperfunctie en verminderde HRV, die de trombosekans en aritmiebelasting verhogen.

## Screening in de cardiologiepraktijk

- PHQ-2/PHQ-9 voor depressiescreening na ACS en bij hartfalen
- GAD-7 voor angststoornissen
- Navraag naar sociale steun, woonsituatie en werk bij iedere nieuwe patiënt
- Verwijs naar psycholoog of psychiater bij klinisch relevante bevindingen

## Behandeling en prognose

Behandeling van depressie na MI verbetert kwaliteit van leven en mogelijk prognose. SSRI's zijn veilig na ACS (geen significante interacties met antitrombotica bij sertraline, escitalopram); TCA's zijn gecontra-indiceerd vanwege cardiale bijwerkingen (QT-verlenging, anticholinerge effecten). Cognitieve gedragstherapie en mindfulness verlagen het stressniveau en verbeteren therapietrouw.

## Preventieimplicaties

ESC 2021 adviseert psychosociale screening als standaardonderdeel van de cardiovasculaire risicobeoordeling. Bij aanwezigheid van psychosociale risicofactoren: overweeg de SCORE2-risicocategorie op te waarderen en extra leefstijl- en behandelinterventies in te zetten.

## Nieuwste evidence op hartvaat.nl

- 2026-02-19 [Kanker en coronaire atherosclerotische plaquebelasting: inzichten uit de BRAVADO-studie](https://hartvaat.nl/2026/02/19/kanker-en-coronaire-atherosclerotische-plaquebelasting-inzichten-uit-de-bravado-/)
- 2026-01-26 [Isolinderalacton remt NLRP3-inflammasoomactivatie bij atherosclerose](https://hartvaat.nl/2026/01/26/isolinderalacton-remt-nlrp3-inflammasoomactivatie-bij-atherosclerose/)
- 2024-08-01 [Sociale determinanten en hypertensie-uitkomsten: systematische review](https://hartvaat.nl/2024/08/01/sociale-determinanten-en-hypertensie-uitkomsten-systematische-review/)

## Bronnen

- ESC 2021 CVD Prevention Guidelines https://doi.org/10.1093/eurheartj/ehab484
- Kivimäki M et al. — werkstress en coronairziekte (Lancet 2012) https://doi.org/10.1016/S0140-6736(12)60994-5
- Holt-Lunstad J et al. — sociale isolatie en mortaliteit (meta-analyse, PLoS Med 2015) https://doi.org/10.1371/journal.pmed.1001870

---
Kennispagina, stand 2026-03-12. Citeer vrij, met bronvermelding en een link naar hartvaat.nl (de url van het record). Samenvattingen zijn redactioneel werk van HartVaat; de oorspronkelijke publicaties blijven van hun uitgevers (doi). Geen medisch advies.