Psychosociale risicofactoren: stress, depressie en sociaaleconomische status
Psychosociale factoren — depressie, angst, chronische stress, sociale isolatie en lage sociaaleconomische status — zijn onafhankelijke cardiovasculaire risicofactoren die de prognose na hartziekte verslechteren. ESC 2021 erkent deze factoren als risicoversterkers die de SCORE2-risicocategorie kunnen opwaarderen.
Kernbegrippen
- Depressie en CV-risico
- Depressie verhoogt het risico op coronairlijden met 60-80% en verdubbelt de mortaliteit na MI; verklaard door neurohormonale dysregulatie, inflammatie en verminderde therapietrouw.
- Werk-gerelateerde stress
- Job strain (hoge eisen, lage controle) verhoogt CV-risico met 23%; shift work en lange werkdagen geven additioneel risico door cortisolontregeling en slaapstoornissen.
- Sociale isolatie en eenzaamheid
- Sociaal geïsoleerde personen hebben 30% hogere cardiovasculaire mortaliteit; vergelijkbaar met roken 15 sigaretten/dag; verklaard door HPA-as-activering en verminderd zelfzorggedrag.
- Sociaaleconomische status (SES)
- Laag opleidingsniveau, lage inkomen en slechte wijk correleren sterk met hogere CV-ziektelast; verklaard door ongezondere leefstijl, mindere toegang tot zorg en chronische stress.
- Type D-persoonlijkheid
- Neiging tot negatief affect + sociale inhibitie; geassocieerd met slechtere CV-prognose na MI en hartfalen; verhoogde cortisol- en inflammatiemarkers.
Psychosociale determinanten van cardiovasculair risico: mechanismen en aanpak
Mechanismen
Psychosociale stress activeert de hypothalamus-hypofyse-bijnieras (HPA) en het sympathische zenuwstelsel. Chronisch verhoogde cortisol- en catecholaminespiegels bevorderen hypertensie, insulineresistentie, dyslipidemie en pro-inflammatoire cytokineproductie (IL-6, TNF-α). Depressie gaat gepaard met platelet-hyperfunctie en verminderde HRV, die de trombosekans en aritmiebelasting verhogen.
Screening in de cardiologiepraktijk
- PHQ-2/PHQ-9 voor depressiescreening na ACS en bij hartfalen
- GAD-7 voor angststoornissen
- Navraag naar sociale steun, woonsituatie en werk bij iedere nieuwe patiënt
- Verwijs naar psycholoog of psychiater bij klinisch relevante bevindingen
Behandeling en prognose
Behandeling van depressie na MI verbetert kwaliteit van leven en mogelijk prognose. SSRI's zijn veilig na ACS (geen significante interacties met antitrombotica bij sertraline, escitalopram); TCA's zijn gecontra-indiceerd vanwege cardiale bijwerkingen (QT-verlenging, anticholinerge effecten). Cognitieve gedragstherapie en mindfulness verlagen het stressniveau en verbeteren therapietrouw.
Preventieimplicaties
ESC 2021 adviseert psychosociale screening als standaardonderdeel van de cardiovasculaire risicobeoordeling. Bij aanwezigheid van psychosociale risicofactoren: overweeg de SCORE2-risicocategorie op te waarderen en extra leefstijl- en behandelinterventies in te zetten.